De verkiezingsuitslag bevat vier lessen voor landelijke partijen: over de premiersbonus en het ‘Lidewij-effect’

Landelijke politieke partijen kijken met een haviksoog naar de uitslag van de lokale verkiezingen. Daaruit zijn voor de partijen vier lessen te trekken, zo blijkt na het tellen van bijna alle stemmen.

De opkomst was laag, maar een tikje minder beroerd dan verwacht. En lokale partijen winnen nog meer terrein, zoals voorspeld. Voorbij die zekerheden bevat de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag voor landelijke politieke partijen wel degelijk een aantal lessen.

1. Géén grote premierbonus, coalitiepartijen stationair

D66-premier Rob Jetten beklom het podium woensdagavond al vlot na de eerste exitpolls en jubelde over ‘iets heel moois’ dat er aan het gebeuren was. „We blijven in veel steden netjes gelijk en in Den Bosch is er zelfs winst!” In roerige politieke tijden – kort na de formatie en met de oorlog in Iran – is zetelbehoud óók winst, wilde Jetten maar zeggen. Zijn partij kan de grote landelijke zege van het najaar, toen 17 procent van de stemmen werd behaald, lokaal niet evenaren. Het speelveld is ook totaal anders, met lokale partijen en in elke gemeente andere dossiers.

Vergeleken met de vorige raadsverkiezingen boekt D66 overigens wel een plus, met bijna 9 procent (tegenover 8,2 procent in 2022) en netto dik 100.000 stemmen meer. Een bescheiden premiersbonus, wellicht. De coalitiepartners VVD en CDA scoren ook stabiel of boeken nipte winst. Het CDA staat op 11,5 procent van de stemmen (was 11,6 procent in 2022), de VVD op 11,6 procent (was 11,5 procent)

De lokale partijen zijn, zoals verwacht, de grote winnaar. En geregeld kregen ze wind in de rug met hun campagne tegen de komst van asielzoekerscentra. Hart voor Den Haag van Richard de Mos, bijna verdubbeld, maakte een groot punt van een gewenste ‘asielstop’.

Een nieuwe lokale partij in Venlo, Venloos Burger Initiatief, haalt vanuit het niets vier zetels. De partij werd opgericht uit protest tegen de plannen voor een azc in Venlo. De PVV blijft in de geboortestad van Wilders steken op twee zetels, evenveel als in 2022. In Terneuzen groeit de PVV wel flink, van drie naar zeven zetels. In de Zeeuwse gemeente was hevige onenigheid over een plan voor een azc. De PVV lijkt daarvan te profiteren.

Het kabinet zal zich hiertoe toch moeten verhouden. Volgens de regels moeten gemeenten verplicht een aantal asielzoekers opvangen, maar met lokale beloftes over een asielstop dreigt dus een confrontatie met het Rijk. Asielminister Bart van den Brink (CDA) ziet echter geen reden om het lopende beleid te wijzigen. Instroombeperkende maatregelen worden al genomen, zei Van den Brink woensdag op de uitslagenavond. „En gemeenten kunnen met lagere aantallen uitkomen als ze met hun buurgemeenten afspreken dat zij een deel overnemen. Bij elkaar opgeteld zullen we met elkaar genoeg opvang moeten bieden.”

Lees verder na de kaart.

3. Het Lidewij-effect, waar Wilders koppijn van krijgt

Forum voor Democratie zit weer in de lift. De partij van Lidewij de Vos scoort 4 procent van de stemmen, maar vergeleken met 2022, toen dat ruim 1 procent was, is dat flink meer. Relatief gezien is Forum de grootste stijger van deze verkiezingen. „Vanaf morgen gaan we onze beweging verder uitbreiden naar de haarvaten van onze samenleving”, zei partijleider Lidewij de Vos woensdag. „Er zullen ongetwijfeld nieuwe tegenslagen op ons pad komen, maar we verliezen ons doel niet uit het oog.”

Publicaties over extreemrechtse invloeden in de partij waren legio, maar de impact daarvan lijkt beperkt. Electorale concurrent PVV heeft deze keer ook gewonnen (netto 30.000 stemmen méér), maar niet zoveel als Forum. En dat bezorgt Geert Wilders toch ook kopzorgen. Kiezers op de (radicaal)rechtse flank zijn weinig honkvast. Wilders dacht ooit wel van concurrent FvD verlost te zijn, maar weet nu: dat is een illusie.

4. GroenLinks-PvdA domineert diverse steden (maar verliest toch ook terrein)

Bij lokale verkiezingen groeien lokale uitschieters soms uit tot grote symbolische verhalen. Zo zal GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver nog vaak pronken met de winst in Rotterdam, waar zijn linkse partij het rechtse Leefbaar Rotterdam nipt wist te verslaan. In Haarlem, Utrecht, Amsterdam, Leiden en Nijmegen werd GroenLinks-PvdA ook de grootste. (En dan stond GroenLinks in Nijmegen nog zonder PvdA op het stembiljet).

Het is een aardige wind in de rug voor de oppositiekoers van Klaver in de komende maanden. Dan komen kabinetsleden met de pet in de hand langs bij oppositiepartijen als GroenLinks-PvdA. Met deze comfortabele uitslag in gemeenten heeft Klaver extra zelfvertrouwen aan de onderhandelingstafel, al moet de impact ook niet worden overschat. Er verandert niets in de landelijke politiek door de uitslag in de gemeenteraden; daarbij scoorde GroenLinks-PvdA in 2022 nog beter dan deze keer.

Al onze podcasts vind je op ad.nl/podcasts. Schrijf je hier in voor onze politieke nieuwsbrief.

KIJK OOK naar deze video’s over de politiek: