Vertrouwen in kabinet-Jetten moet duidelijk nog groeien: lees hier de antwoorden op jullie vragen terug

We beëindigen dit liveblog, waarin AD-lezers vragen konden stellen aan politiek verslaggevers Laurens Kok en Hans van Soest. Er zijn zoveel mails binnengekomen dat we langer zijn doorgegaan maar helaas niet iedereen antwoord konden geven. Dank voor al jullie vragen.

Laurens: Ja, het Centraal Planbureau heeft afgelopen vrijdag laten zien hoe die grosso modo uitpakt. D66, VVD en CDA willen de belastingschijven minder hard laten stijgen, waardoor je eerder in een hoger belastingtarief komt en ook eerder belastingkortingen inlevert, zoals de arbeidskorting en de algemene heffingskorting. Dit moet 5 miljard euro opleveren.

Wat opvalt is, dat vooral de lagere en middeninkomens de vrijheidsbijdrage gaan voelen. Dat heeft gevolgen voor de koopkracht. Het laatste woord is hier nog niet over gezegd, want de oppositie is erg boos over hoe de rekening wordt verdeeld.

Laurens: U heeft natuurlijk gelijk. Onderhandelen met de deur open heeft in Den Haag nog nooit tot resultaat geleid. Achterkamertjes hebben een slechte naam, omdat er van alles buiten de openbaarheid wordt beklonken, maar in Den Haag werkt het gewoon zo. Partijen willen alleen iets inleveren als ze daar ook iets voor terugkrijgen. Dat geldt dus ook voor de oppositie.

Laurens: we krijgen meerdere vragen binnen over wachtgeld, en ik denk dat Adrie de kern van de frustratie raakt. In het regeerakkoord is niets afgesproken over de aanpak van de wachtgeldregeling. Het is dus niet de verwachting dat het kabinet met voorstellen komt om de wachtgeldregeling te versoberen.
De wachtgeldregeling is de afgelopen jaren weliswaar versoberd, maar is nog altijd royaler dan de WW. Een Kamerlid dat minder dan drie maanden heeft gezeten krijgt overigens 6 maanden wachtgeld, en niet twee jaar. Iedereen die langer heeft gezeten heeft recht op minimaal 2 en maximaal 3 jaar en 2 maanden wachtgeld.

Qua regelgeving staan de WW en de wachtgeldregeling overigens volledig los van elkaar. Zo gaat de minister van Sociale Zaken over de WW en de minister van Binnenlandse Zaken over het wachtgeld.

Hans: Formeel is de dienstplicht nooit afgeschaft in Nederland. Wel worden er al sinds de jaren 90 geen jongeren meer voor opgeroepen. Het kabinet is niet van plan daar verandering in te brengen.
Wel zijn er andere plannen. Zo wil het kabinet dat alle jongeren verplicht een enquête invullen waarin hen wordt gevraagd of ze voelen om een tijd in militaire dienst te gaan. Dat moet ervoor zorgen dat er voldoende jongens en meisjes een jaar in dienst gaan. Mocht dat te weinig resultaat opleveren, dan overweegt het kabinet een zogeheten selectieve opkomstplicht. In Zweden bestaat dat al. Daar zijn alle jongeren verplicht de enquête in te vullen. Iedereen die invult positief te staan tegenover het leger, wordt dan benaderd om een jaar in dienst te gaan.

Hans: Dit kabinet is niet van plan de bouw van kerncentrales op de lange baan te schuiven. Net als het vorige kabinet zet dit kabinet in op de bouw van vier nieuwe kerncentrales. Wel is er door dit kabinet meer geld uitgetrokken om dat ook mogelijk te maken.
Dat wil niet zeggen dat die kerncentrales er ook snel zullen komen te staan. Zo is er nog geen besluit gevallen waar ze moeten komen en is de financiering niet rond. Het kabinet zoekt nog naar marktpartijen die willen investeren in de centrales.

Laurens: Koen, gezien de vraagstelling denk ik dat je een aantal verborgen motieven bij de nieuwe coalitie veronderstelt. Het is niet meteen mijn pakkie-an om daarover te oordelen. Ik denk wel dat je scherp ziet dat mensen die niet ziek-zijn en werken, beter af zijn dan mensen die wel ziek zijn. Het Sociaal en Cultureel Planbureau wijst daar ook op. Ook klopt het dat er op het gebied van vermogens geen extra beleid wordt gevoerd, al sluit ik niet uit dat dit onder druk van linkse partijen toch nog wordt afgedwongen.

Laurens: Er bestaat een kans, maar die is wel erg klein. De VVD heeft van het behoud van de hypotheekrenteaftrek een heel hard punt gemaakt in de onderhandelingen. In het regeerakkoord wordt daardoor niet aan de aftrek getornd.
Linkse partijen zullen vast nog wel proberen om de aftrek ter discussie te stellen, maar er is geen meerderheid voor dat plan: D66 en CDA weten ook dat het kabinet valt als dit voorstel er toch zou komen.

Hans: In andere Europese landen waren er inderdaad eerder premiers die openlijk uitkwamen voor hun homoseksuele geaardheid. Wij komen zo snel op negen landen uit: Frankrijk, IJsland, België, Ierland, Luxemburg, San Marino, Andorra, Letland en Servië. Voor zover wij weten waren zij wel slachtoffer van homohaat op internet, maar hebben zij nooit last gehad van hun geaardheid bij bijvoorbeeld bezoeken aan andere landen.

Hans: Nu al betalen mensen die in een zorginstelling verblijven een eigen bijdrage, al naar gelang hun inkomen en vermogen. In het regeerakkoord wordt aangekondigd dat die bijdrage hoger wordt. Formeel heet dat ‘scheiden van wonen en zorg’. Het idee is: iemand die thuiswoont, betaalt ook huur, waarom niet als je in een instelling woont? Al sinds de kabinetten-Balkenende wordt in Den Haag gespeeld met die gedachte.

Het plan is nog niet tot in detail uitgewerkt. Wat mensen straks meer moeten betalen dan nu, is dan ook nog onduidelijk. Wel heeft het kabinet alvast een bedrag ingeboekt dat deze maatregel de overheid moet opleveren. Door de hogere eigen bijdrage wil het kabinet bijna een miljard euro per jaar besparen op de collectieve zorguitgaven.

Hans: Het is grondwettelijk niet mogelijk om afsplitsingen in de Tweede Kamer te verbieden. Elk Kamerlid is op persoonlijke titel gekozen, niet op naam van zijn partij. Dat klinkt onlogisch, omdat de meeste mensen inderdaad op de nummer 1 van een partij stemmen. Hier lopen de praktijk en de wet uiteen. Het maakt nu niet uit hoeveel voorkeurstemmen iemand heeft: eenmaal geïnstalleerd als Kamerlid heeft elk Kamerlid recht op die zetel. Ook al besluit die persoon zich af te splitsen van zijn partij.

Laurens: Dat kan, maar of dat ook gebeurt is zeer de vraag. (Spoiler: dit gaat niet gebeuren). Dit kabinet heeft zich weliswaar voorgenomen om een soberder fiscaal stelsel te maken met minder uitzonderingen, maar hoe dat precies moet gebeuren, is niet ingevuld.
En daarmee dreigt dit voordeel – net als veel andere voordelen – gewoon overeind te blijven. Immers, partijen als SGP en ChristenUnie zullen nooit akkoord gaan met afschaffing van het belastingvoordeel voor religieuze instellingen. En de steun van die partijen is waarschijnlijk hard nodig om tot meerderheden in beide Kamers te komen. Ook het CDA zal zich tegen deze maatregel ongetwijfeld verzetten.

Hans: Het kabinet is van plan zorgfraude harder aan te pakken. In het regeerakkoord staat dat er een aparte afdeling bij de politie komt om fraude met zorggeld op te sporen. Ook worden de regels zo veranderd dat instanties gegevens makkelijker kunnen uitwisselen. Dat moet het ontdekken van zorgfraude makkelijker maken.

Toezichthouders krijgen meer bevoegdheden, bijvoorbeeld om overnames tijdelijk stil te leggen of op te treden tegen schimmige constructies. Bij de Kamer van Koophandel worden hogere eisen gesteld aan een zorgbedrijf beginnen. Tot slot belooft het nieuwe kabinet dat zorgfraudeurs vaker strafrechtelijk worden vervolgd en niet meer in de zorg mogen werken.

Laurens: Het nieuwe kabinet heeft geen plannen om de uitgaven aan het Koninklijk Huis extra te verhogen. Tegelijkertijd zullen de koning, koningin Máxima, prinses Beatrix en prinses Amalia er de komende jaren waarschijnlijk wel iets bij krijgen. Hun uitkering is namelijk gekoppeld aan de cao voor ambtenaren.
Een loonsverhoging voor ambtenaren betekent dus automatisch een loonsverhoging voor de koning. Al is het de vraag of er op korte termijn wat bijkomt: de regering wil ambtenaren op de nullijn zetten. Die zal dan ook voor de koning gelden.

Laurens: Het simpele antwoord is, dat de drie coalitiepartijen die keuze niet hebben gemaakt. D66 had in het verkiezingsprogramma weliswaar een voorstel staan om miljonairs zwaarder te belasten, maar VVD en CDA vonden dat geen goed idee en hebben dit punt bij de onderhandelingen dus gewonnen.
Al valt niet uit te sluiten dat een dergelijk voorstel alsnog op tafel komt als de coalitie bijvoorbeeld steun zou zoeken bij partijen als GroenLinks-PvdA of ChristenUnie.

Hans: Op uw vraag is niet één antwoord te geven, omdat er op meerdere manieren wordt ingegrepen in uitkeringen voor arbeidsongeschikten. Zo wordt de IVA-uitkering voor mensen die volledig zijn afgekeurd, afgeschaft. Dat geldt alleen voor nieuwe gevallen. Mensen die al een IVA-uitkering hebben, behouden die. Nieuwe uitkeringsgerechtigden krijgen vanaf 2030 de lagere WIA-uitkering.

Daarnaast gaat vanaf 2029 het mes in de hoogte van de uitkeringen. Hogere inkomens krijgen tot honderden euro’s minder. In het regeerakkoord staat niet duidelijk of dat ook voor bestaande gevallen gaat gelden, maar wie kijkt naar wat de bezuiniging moet gaan opleveren, kan bijna niet anders dan concluderen dat dat wel zo is. Het kabinet wil er zo’n 800 miljoen euro per jaar mee ophalen.

De vakbeweging heeft al gezegd dat mensen hierdoor in enorme problemen komen, omdat arbeidsongeschikten straks hun vaste lasten mogelijk niet meer kunnen betalen.

Dan uw vraag over het UWV en de fouten die in het verleden zijn gemaakt met het vaststellen van de hoogte van de WIA-uitkering. Het vorige kabinet heeft al besloten dat te veel uitbetaalde bedragen niet zullen worden teruggevorderd.

Hans: Eerder aangekondigde bezuinigingen op de Wmo worden niet teruggedraaid in het regeerakkoord dat D66, VVD en CDA met elkaar sloten. Wel wordt er nog extra bezuinigd: mensen gaan vanaf 1 januari 2029 zoveel mogelijk zelf betalen voor hun huishoudelijke hulp. Voor de mensen die zelf geen hulp kunnen regelen, blijft de gemeente daarin voorzien, waarbij geldt dat de beoogde besparing taakstellend is.

Over de levensverwachting van mensen met een IVA-uitkering zijn bij zo een-twee-drie bij ons geen gegevens bekend. Mogelijk heeft het UWV die gegevens.

Hans: We nemen aan dat u doelt op compensatie voor de stijging van het eigen risico. Er staan in het regeerakkoord geen plannen om de zorgtoeslag extra te verhogen. Sterker: doordat het eigen risico wordt verhoogd, zullen de premies voor de zorgverzekering de komende jaren minder snel stijgen en daarmee is de overheid ook minder geld kwijt aan zorgtoeslag.

Wel wil het kabinet chronisch zieken compenseren voor de hogere eigen bijdrage. Daarvoor krijgen gemeenten extra geld.

Laurens: Deze vraag houdt mij ook bezig. Maar op dit moment kan ik hem helaas niet beantwoorden. Je merkt dat de tegenstand groeit tegen de regeling om straks belasting te heffen over vermogens – vermogensaanwasbelasting. Zelfs prins Constantijn en The Wall Street Journal komen ertegen in het geweer. Je zou verwachten dat partijen als VVD, CDA en D66 gevoelig zijn voor deze argumentatie, maar vooralsnog geven zij geen krimp.

Op zich is die afwachtende houding van de partijen verklaarbaar: er geldt nu een soort tussenwet waar niemand echt blij mee is en er is dus een plan om een vermogensaanwasbelasting in te voeren. Maar partijen zijn er beducht voor dat de opbrengsten in box 3 lager worden als er opeens wordt ingegrepen.

Bovendien is de overheid eerder teruggefloten door de Hoge Raad. Dat vonnis heeft de schatkist vele miljarden gekost. Dus daarom is de coalitie voorzichtig.

Hans: We splitsen het antwoord even op. Eerst uw vraag over het eigen risico. In het verleden zijn er partijen geweest die ervoor gepleit hebben om het inkomensafhankelijk te maken, maar dat is in de praktijk minder simpel dan het lijkt. Het zou tot grote uitvoeringsproblemen leiden en veel administratieve rompslomp bij zorgverzekeraars. Zij hebben geen zicht op iemands inkomen.

Dan uw vraag over de sterkste schouders. Er wordt ook van gezonde mensen iets gevraagd, bijvoorbeeld via de belastingen. Maar uit de berekeningen van het CPB blijkt wel dat die belastingverhoging niet door elke inkomensgroep even hard gevoeld wordt.

Ook van welgestelde ongezonde mensen wordt relatief meer gevraagd. De uitkeringen van arbeidsongeschikten en werklozen met een hoger inkomen worden tot honderden euro’s per maand verlaagd in de plannen van dit kabinet.

Laurens: Dat klopt helemaal. Mensen die hbo of universiteit hebben gedaan, leven gemiddeld vijf jaar langer dan mensen met alleen vmbo of basisschool. Ook leven mensen met een lagere opleiding minder lang in goede gezondheid. Het verschil in gezonde levensjaren loopt op tot vijftien jaar.

Laurens: De nieuwe coalitie wil het eigen risico verhogen om de kosten van de zorg betaalbaar te houden. De kosten zijn de afgelopen jaren fors gestegen, naar 114 miljard euro dit jaar. De zorgkosten groeien sneller dan andere overheidsuitgaven.

Door het eigen risico te verhogen gaan mensen een groter deel van de zorgkosten zelf betalen. De halvering van het eigen risico die het vorige kabinet nog wilde, wordt dus teruggedraaid. Sterker nog: het eigen risico gaat de komende jaren stijgen, van 385 euro naar 520 euro in 2030.

Wat wel veranderd is, is dat je straks niet meer in één klap je eigen risico kwijt bent als je bijvoorbeeld plotseling in het ziekenhuis belandt. Doordat het eigen risico stijgt, zal de zorgpremie de komende jaren overigens wat minder hard stijgen. Tegelijkertijd neemt ook de zorgtoeslag minder toe.

Hans: Daar zijn geen afspraken over gemaakt in het regeerakkoord. Voor de lezers die niet weten wat de gecombineerde leefstijlinterventie is: dat is een programma dat vergoed wordt via zorgverzekeraars om mensen met overgewicht te helpen met sporten en gezond eten.

Wel wil het nieuwe kabinet de komende jaren afspraken maken met bedrijven om te zorgen dat werknemers langer gezond blijven. Wat dat inhoudt, moet nog worden uitgewerkt.

Laurens: Allereerst: de aannames in deze vraag zijn niet nauwkeurig. In 2025 gaf de overheid 8,1 miljoen euro uit aan wachtgeld voor landelijke oud-politici. Dat is vijf keer zoveel als tien jaar geleden. Maar het gaat zeker niet om miljarden euro’s. De maximale termijn voor wachtgeld is overigens 3 jaar en 2 maanden.

De wachtgeldregeling was in het verleden langer en ruimer, maar is sindsdien dus wat beperkt. Er zijn partijen die nog verder willen gaan. Zo heeft de SP vaak bepleit om de wachtgeldregeling gelijk te trekken met de WW.

Hans: Het kabinet geeft meerdere redenen aan voor de ingreep in de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Een van de redenen is dat het huidige stelsel te ingewikkeld is en eigenlijk onuitvoerbaar. Dat is in het verleden ook door eerdere kabinetten geconstateerd. Uitkeringsinstantie UWV maakt nu veel fouten, bijvoorbeeld bij het vaststellen van de hoogte van iemands uitkering.

Afschaffing van de IVA-uitkering voor mensen die volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn verklaard, is eerder voorgesteld door een speciale commissie die onderzoek deed naar het huidige stelsel.

Tegelijk zijn er zorgen bij de regeringspartijen over het grote aantal mensen dat arbeidsongeschikt is. Zo’n 860 duizend mensen hebben daarvoor nu een uitkering – een deel van hen werkt overigens nog. Partijen willen dat mensen minder snel thuis komen te zitten.

Daarbij heeft het kabinet ook een financiële reden. Het kabinet wil miljarden bezuinigen om voldoende geld te hebben voor bijvoorbeeld investeringen in de krijgsmacht en onderwijs.

Hans: Het kabinet trekt extra geld uit om chronisch zieken te compenseren voor de hogere eigen bijdrage die iedereen moet gaan betalen in de zorgverzekering. Die compensatie moet via de gemeente lopen.

De bezuinigingen op de uitkeringen voor arbeidsongeschikten kan voor chronisch zieken wel forse inkomensgevolgen hebben. Zo komt de uitkering te vervallen voor mensen die volledig zijn afgekeurd (de IVA). Wie in de toekomst door ziekte niet meer kan werken, krijgt dan een lagere uitkering. Tegelijkertijd worden de voorwaarden om voor een uitkering in aanmerking te komen strenger en krijgen zieken met een hoger inkomen straks een lagere uitkering dan nu het geval is.

Laurens: Dit komt doordat het kabinet beide regelingen niet als communicerende vaten ziet. Zo gaat de minister van Sociale Zaken over de WW en de minister van Binnenlandse Zaken over de wachtgeldregeling.

In het regeerakkoord is niets afgesproken over de aanpak van de wachtgeldregeling. Het is dus niet de verwachting dat het kabinet met voorstellen komt om de wachtgeldregeling te versoberen. De wachtgeldregeling is de afgelopen jaren weliswaar versoberd, maar is nog altijd royaler dan de WW.

Laurens: Leuke vraag, want deze kun je echt van twee kanten bekijken. Vooropgesteld: azc’s kosten de overheid gewoon geld, dus er wordt niks mee verdiend. Veel asielzoekers mogen bovendien niet werken en dragen daardoor ook niets bij. Pas als hun asielaanvraag langer dan zes maanden duurt, is een uitzondering mogelijk.

De andere kant is dat reguliere azc’s veel en veel goedkoper zijn dan noodopvang in hotels of op boten. De overheid heeft hier de afgelopen jaren vele miljarden extra voor moeten ophoesten. In dat opzicht is het dus stukken goedkoper om azc’s neer te zetten dan om noodopvang te moeten openen.

Hans: De drie regeringspartijen D66, VVD en CDA hebben hun plannen voorgelegd aan het Centraal Planbureau (CPB), dat onafhankelijk bekijkt of de plannen haalbaar zijn en hoe ze uitwerken voor burgers en bedrijven. Uit die berekening bleek bijvoorbeeld dat de armoede toeneemt door de voorgestelde maatregelen.

Premier Rob Jetten heeft al gezegd dat dat een onbedoeld effect is van de plannen en dat het kabinet de plannen in het regeerakkoord daarom zal aanpassen, zodat de armoede niet stijgt.

Maar er zijn ook gevolgen waarop het CPB wijst, die zo bedoeld zijn door de regeringspartijen. Bijvoorbeeld de bezuinigingen op de uitkeringen voor werklozen en arbeidsongeschikten. De partijen denken dat dat helpt om mensen sneller weer aan het werk te krijgen. Ook vrezen ze dat de sociale zekerheid anders op termijn onbetaalbaar wordt.

Laurens: Ja, dat kan zeker nog veranderen. Sterker nog: bij D66 hebben ze allang ingecalculeerd dat partijen als GroenLinks-PvdA of de ChristenUnie de inkomensverdeling nog wat naar links zullen trekken. De coalitie heeft immers geen meerderheid in de Tweede Kamer.

De VVD heeft tijdens de onderhandelingen bijvoorbeeld voorkomen dat vermogende Nederlanders extra gaan betalen. De kans bestaat dat zo’n maatregel straks alsnog op tafel komt, om de laagste inkomens te ontzien.

Laurens: De kiesdrempel komt er voorlopig niet. D66, VVD en CDA willen weliswaar een onderzoek naar een kiesdrempel doen, maar een Kamermeerderheid heeft dat plan meteen afgeschoten, waardoor het plan kansloos is. Een kiesdrempel zou overigens niet per se verhinderd kunnen hebben dat Mona Keijzer zich zou afsplitsen.

in dit liveblog waarin onze politiek verslaggevers klaar zitten om je vragen te beantwoorden over het nieuwe kabinet en diens plannen.