D66, VVD en CDA kiezen voor minderheidskabinet, zonder JA21

D66-leider Rob Jetten zei vrijdag in de sneeuw bij het verlaten van het Hilversumse formatiebuitenverblijf dat hij de combinatie van de drie partijen plus JA21 ‘niet verstandig’ vindt ‘gezien alles wat er moet gebeuren’.

De formerende partijen nodigen andere partijen volgende week uit om hun keuze voor een minderheidskabinet toe te lichten. „We snappen natuurlijk heel goed dat partijen niet gaan tekenen bij het kruisje”, zei Jetten. Wel wil hij aftasten hoe de partijen reageren op ‘goede voorstellen’.

Andere politieke cultuur

Wel wordt een minderheidskabinet volgens hem ‘hard werken’ en vereist het ‘een andere politieke cultuur’. Toch vindt hij ‘gezien de politieke realiteit’ een minderheidscoalitie verstandig. „Nu kun je oppositiepartijen een gelijkwaardige rol geven.”

Informateur Rianne Letschert is ‘tevreden’ dat de formerende partijen vrijdag een knoop hebben doorgehakt over de kabinetsvorm. Ze had hen dat ‘huiswerk’ voor het reces meegegeven. „Omdat het ook implicaties heeft voor de komende weken. Ik ben blij dat het is gelukt.”

Ze heeft er ‘vertrouwen in’ dat de drie partijen ‘de juiste dingen kunnen doen voor dit land’. „Er wordt echt een handreiking gedaan aan de politiek en de maatschappij.”

D66, VVD en CDA komen met samen 66 zetels in de Tweede Kamer tien zetels tekort voor een meerderheid. In de Eerste Kamer is het gat nog groter: daar komen de drie zestien zetels tekort. De negen zetels van JA21 zouden in de Tweede Kamer kunnen helpen, maar in de Eerste Kamer blijft de coalitie dan afhankelijk van steun van andere partijen.

‘Stem van de rechtse kiezer’

In een verklaring laat JA21 weten teleurgesteld te zijn dat de partij niet wordt uitgenodigd aan de formatietafel. „Dat er niet inhoudelijk is gesproken is een gemiste kans om te kijken of er recht gedaan kan worden aan de verkiezingsuitslag.” De partij van Joost Eerdmans vindt dat ‘de stem van de rechtse kiezer’ nu ‘zwaar ondervertegenwoordigd’ wordt in het nieuwe kabinet. Toch belooft JA21 de coalitie ‘opbouwend kritisch’ te volgen.

Door niet voor JA21 te kiezen, wint de toekomstige coalitie waarschijnlijk aan flexibliteit. Per onderwerp moet dan naar meerderheden worden gezocht – soms over links (bijvoorbeeld bij stikstof), soms over rechts (denk aan asielmaatregelen). Op die flexibiliteit hintte Jetten ook. „De bereidheid bij andere partijen is groter als je het met deze drie gaat doen.”

Daarbij kijken D66, VVD en CDA in elk geval nadrukkelijk naar herintreder 50Plus. De partij van Jan Struijs, die twee zetels heeft, wordt tijdens de formatie voortdurend op de hoogte gehouden. Ook met JA21 en GroenLinks-PvdA zijn er geregeld contacten.

Verschillen te groot

Donderdagochtend al leken de kansen voor JA21 als volwaardige coalitiepartner verkeken, toen D66-leider Jetten werd gevraagd of hij niet ‘zijn verlies moet nemen’ door JA21 toch een rol te geven bij de formatie. „Ik zou niet weten waarom”, antwoordde de D66-leider toen. Jetten vindt de verschillen tussen zijn partij en het rechtse JA21 te groot.

Tekst gaat verder onder video:

Ook binnen het CDA viel al eerder te beluisteren dat een nieuwe coalitie niet per se stabieler wordt als JA21 daaraan wordt toegevoegd. De partij van Joost Eerdmans is immers relatief nieuw en heeft geen bestuurservaring. Zo kwam de VVD alleen te staan in de wens om JA21 wel te betrekken bij de formatie.

Het waren de twee prioriteiten deze formatieweek: een beslissing nemen over de kabinetsvorm en duidelijkheid over hoe de toekomstige coalitieplannen betaald moeten worden. Over dat laatste onderwerp is tijdens de tweedaagse sessie op de hei de knoop nog niet helemaal doorgehakt, zei Letschert. Zij hoopt dat dat volgende week lukt.

De partijen hebben voor miljarden aan wensen en verplichtingen. Zo heeft het huidige kabinet zich gecommitteerd aan de nieuwe Navo-norm van 3,5 procent van het bruto binnenlands product, wat 16 tot 19 miljard euro per jaar extra kost. Dat geld moet wel ergens vandaan komen, en er zal dus ook bezuinigd moeten worden.

Hoe de ‘financiële plaat’ eruit ziet, wordt pas later duidelijk. Op 30 januari willen de partijen een coalitieakkoord af hebben.

Al onze podcasts vind je op ad.nl/podcasts. Schrijf je hier in voor onze politieke nieuwsbrief.