Informateur Rianne Letschert zegt dat er al knopen zijn doorgehakt in de formatie. Volgens haar is er inmiddels ook over eventuele bezuinigingen gesproken. De kans bestaat nog steeds dat er een extra partij aansluit bij de onderhandelingen. D66, VVD en CDA hebben volgens haar ‘huiswerk’ meegekregen om tijdens de feestdagen na te denken over de vraag hoe dat nog zou kunnen.

De gesprekken beginnen weer op 5 januari. Letschert zal dan met de partijleiders ook buiten Den Haag verder praten. De onderhandelaars zullen dat weer naar landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum gaan. Daar waren ze eerder deze formatie ook al.

De partijleiders van D66, VVD en CDA gaan optimistisch de kerst in. Volgens D66-leider Rob Jetten zijn de drie partijen de afgelopen dagen ‘heel ver gekomen’. De formatieonderhandelingen worden opgeschort tijdens de feestdagen, maar Jetten denkt dat de gesprekken eind januari klaar zouden moeten kunnen zijn. ,,Al is het pas klaar als het klaar is.”

Volgens CDA’er Henri Bontenbal zal eind januari nog niet het nieuwe kabinet op het bordes kunnen staan. Maar er zou dan wel zicht moeten kunnen zijn op een regeerakkoord. De drie partijen hebben geen meerderheid met elkaar. Bontenbal zegt te hopen dat er na de feestdagen snel zicht komt of er nog een vierde partij aansluit bij de formatie zodat er alsnog een meerderheidskabinet gevormd kan worden.

VVD-leider Dilan Yesilgöz benadrukt dat het wel een ‘ingewikkelde puzzel’ is. Hoewel er geen inhoudelijke mededelingen over de gesprekken zijn gedaan, lijkt het erop dat ze het nog niet eens zijn over hoe alle plannen betaald moeten worden. ,,Een regeerakkoord is altijd moeilijk. Beloftes zijn makkelijk gemaakt, maar hoe ga je ervoor zorgen?” Wel benadrukt Yesilgöz dat januari ‘zeker haalbaar’ is.

Informateur Rianne Letschert kijkt terug op een ‘goede week’, zegt ze na afloop van de formatiegesprekken met D66, VVD en CDA vrijdagmiddag. ,,Het zijn goede gesprekken in constructieve sfeer”, aldus de informateur. ,,Er is heel veel op tafel gekomen, ook als het gaat om de overeenkomsten en de verschillen die er zijn.”

De partijen spreken nog tot en met dinsdag 23 december door, waarna ze vrij nemen voor de feestdagen. Letschert zegt dat tegen die tijd ook ‘bijna alle onderwerpen’ wel op tafel zijn geweest. ‘Een deel van de puzzel’, waaronder een groot deel van de financiële afspraken, moet met de kerst al gelegd zijn. ,,De rest komt na de rust”, aldus Letschert.

Of de formerende partijen afstevenen op een minderheidskabinet, of dat er toch nog een vierde partij bij gezocht gaat worden, wil de informateur nog niet zeggen. Wel hebben haar kennismakingsgesprekken met alle fractievoorzitter ‘veel nieuwe inzichten‘ opgeleverd.

D66-leider Jetten zegt nog wel dat hij na de jaarwisseling met andere partijen wil praten, maar laat in het midden of dat voor steun aan een minderheids- of meerderheidscoalitie is. ,,Je hebt in je achterhoofd dat je geen meerderheid hebt zo”, aldus de D66-leider.

50Plus-voorman Jan Struijs ziet zijn partij nog wel aanschuiven bij de drie formerende partijen D66, VVD en CDA. ,,Ik ben blij dat we eindelijk naar de inhoud toe gaan. Ze zitten nu met z’n drieën achter gesloten deuren, maar langzaam maar zeker komt het onze kant op”, zei Struijs na afloop van zijn kennismakingsgesprek met informateur Rianne Letschert. ,,Het wordt een soort zwaan-kleef-aan.” 

Struijs denkt dat een minderheidskabinet ‘gunstig’ is, omdat het voor zijn kleine partij meer mogelijkheden biedt om invloed te hebben. In ruil voor steun moet het coalitieakkoord wel rekening houden met zijn ‘pijnpunten’. Dat zijn bijvoorbeeld bezuinigen op de ouderenzorg en als de koppeling tussen AOW en minimumloon losgelaten wordt.

Ook PVV-leider Geert Wilders maakte dinsdag kennis met Letschert. Hoewel hij haar vooraf haar had gewaarschuwd weinig te zeggen te hebben, duurde het gesprek toch ruim een half uur. ,,We hebben een leuk gesprek gehad, maar ik heb geen antwoord gegeven op de vragen die ze me heeft gesteld over steun.”

Vooraf wil Wilders niet zeggen of hij plannen van een coalitie gaat steunen. ,,Als het regeerakkoord ook maar een milimeter lijkt op wat D66 en CDA eerder hebben laten zien, moeten ze niet op ons rekenen. Dan gaan we stevig de oppositie in, dat kunnen we goed.” Hij noemde daarbij bezuinigingen op de zorg en het handhaven van de spreidingswet als voorbeelden. Of dat betekent dat hij bij het debat over de regeringsverklaring meteen een motie van wantrouwen indient, wilde Wilders ‘niet verklappen’.

De partijleiders van D66, VVD en CDA zijn optimistisch dat ze met zijn drieën in staat zijn om een nieuw kabinet te vormen. Dat zeiden ze na afloop van een tweedaags overleg op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum. Wel benadrukte CDA-leider Henri Bontenbal dat er nog geen besluit is gevallen of ze gedrieën een minderheidskabinet gaan vormen of dat het alsnog een meerderheidskabinet wordt met een vierde partij erbij.

Volgens informateur Rianne Letschert is het duidelijk dat de drie partijleiders niet meer ‘in campagnestand’ staan. D66-leider Rob Jetten benadrukte na afloop dat er ‘een goede basis is gelegd voor samenwerking’. Het was volgens hem goed dat de drie partijleiders er voor gekozen hebben om ‘even buiten de Haagse dynamiek’ met elkaar te praten. ,,Het helpt om hier door het bos te kunnen wandelen en samen te eten onder kerstversiering.” Ook VVD-leider Dilan Yesilgöz sprak van een ‘heel prettige sfeer’.

Op landgoed De Zwaluwenberg bij Hilversum is zondagavond een nieuwe fase in de formatie begonnen. De VVD praat nu mee met D66 en CDA over de vorming van een nieuwe coalitie. Informateur Rianne Letschert, Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA), Dilan Yeşilgöz (VVD) en hun secondanten gingen zonder iets te zeggen naar binnen.

In de eerste fase van de formatie hebben Jetten en Bontenbal hun ideeën over migratie, wonen, stikstof, defensie en de economie op papier gezet. Daarover zal verder worden gesproken, maar ook over andere onderwerpen zoals de zorg en de financiering van alle plannen. Over dat laatste denken D66/CDA en VVD verschillend.

De drie partijen moeten naast een inhoudelijk akkoord ook brede samenwerking in de Tweede Kamer zoeken. D66, CDA en VVD bezetten daar samen maar 66 zetels. Volgens Bontenbal is het “meest realistische” dat eerst naar JA21 zal worden gekeken voor steun, aangezien de VVD een blokkade heeft gelegd op samenwerking met GroenLinks-PvdA.

D66-leider Rob Jetten zei vrijdag dat hij de besprekingen met vertrouwen tegemoet ziet. ,,Het is rete ambitieus wat we gaan doen, 49 dagen onderhandelen. Dus we gaan zondag al beginnen. Maar we gaan in iets meer dan maand proberen te doen wat eerdere keren ruim een half jaar duurde. Dat lijkt mij ambitieus.”

Hij zei dat het goed is dat de partijen naar De Zwaluwenberg. ,,Het is goed om even op externe locatie te gaan zitten.”

Volgens Jetten schuiven JA21 en/of GroenLinks-PvdA ‘ergens tijdens het proces aan’.

CDA-leider Henri Bontenbal: ,,Het worden drukke dagen tot de kerst en daarna ook nog. Zei Jetten rete-ambitieus? Haha, mooi woord. Hij heeft wel gelijk. En ik denk dat het goed gaat komen. Ik heb goede hoop. We hebben met D66 en CDA in twee weken ook heel veel voor elkaar kunnen krijgen.”

Over het chagrijn van GroenLinks-PvdA, dat nu nog geen deel is van de onderhandelingen, zei Bontenbal: ,,Ik ben ook wel eens chagrijnig. Maar niet alles is persoonlijk. Ik zou vanmiddag prima koffie kunnen drinken met de heer Klaver en hij vast ook met mij.”

Bontenbal zei dat het ‘wel het meest realistisch is‘ dat JA21 aanschuift áls er met vier partijen gesproken zou gaan worden.

De CDA-leider herhaalde overigens dat hij zelf niet het kabinet in gaat, maar in de Tweede Kamer blijft. Wat Jetten doet? ,,Dat moet hij zelf weten, maar dat zou ik hem niet adviseren.” Jetten kan immers premier worden, als hij D66 het kabinet weet in te loodsen.

De formatie verhuist komend weekeinde tijdelijk naar Hilversum. Informateur Rianne Letschert heeft de formerende partijen uitgenodigd om vanaf zondagavond naar landgoed De Zwaluwenberg te komen. De politici overnachten daar en spreken maandag samen verder. Op het landgoed in het groen van het Gooi waren vaker kabinetsonderhandelingen.

,,Het is fijn als je af en toe in een andere omgeving spreekt, even een frisse neus kan halen. Dat doet ook iets met je brein”, zei Letschert in een toelichting. En ze grapte: ‘Misschien doen we een pyjamaparty ‘s avonds…’

Informateur Letschert sprak donderdagavond na afloop van haar eerste dag gesprekken met D66, VVD en CDA van ‘een heel goede dag’. ,,Het was nu echt kennismaken met de partijleiders, vrijdagochtend spreken we verder over onze planning. Ik geniet echt. Van de inhoud, de politiek, de relaties. Een waardevolle dag was dit.”

Letschert gaat vrijdag ook één op één kennismaken met Klaver (GroenLinks-PvdA) en Eerdmans (JA21). Zij worden beschouwd als één van de potentiële steunpilaren van een kabinet.

Betrokkenen willen tempo maken: in vijftig dagen moet er een akkoord liggen van D66, VVD en CDA, liefst ook nog met handtekening of informeel ja-woord van andere partijen dan deze drie.

Wie in de Kamer zocht naar constructieve oppositie, keek in het verleden vaak naar de klein-christelijke partijen SGP en ChristenUnie. Maar hun steun lijkt ditmaal allesbehalve zeker nu de formerende partijen progressieve plannen tot een meerderheid lijken te helpen.

Zo lijkt het CDA, nu vandaag amendementen van de hand van Kamerlid Harmen Krul zijn aangenomen, de verruiming van de embryowet te gaan steunen. Daarnaast is vandaag een motie aangenomen van VVD-Kamerlid Arend Kisteman die, volgens de christelijke partijen, artikel 1 van de Grondwet (gelijke behandeling) boven artikel 23 van de Grondwet (onderwijsvrijheid, dus ook van godsdienst) zet.

Dat laatste stootte zowel ChristenUnie als SGP tegen het zere been. ,,Een nieuw dieptepunt”, noemt SGP-Kamerlid Diederik van Dijk het in een stemverklaring. ,,Klassieke vrijheden per motie bij het oud vuil.” Don Ceder van ChristenUnie vindt ‘het niet de taak van de overheid om te bepalen hoe kinderen worden opgevoed’.

ChristenUnie-leider Mirjam Bikker zegt na de stemmingen dat haar partij ‘in de basis constructief’ is. ,,Als je heel erg op de pijnpunten van de ChristenUnie gaat duwen, dan wordt onze houding natuurlijk niet constructiever. Dat lijkt me niet meer dan logisch.”

Een dag eerder dan gepland heeft informateur Sybrand Buma zijn eindverslag af. Hij adviseert daarin dat D66 en CDA, die samen al een eerste aanzet tot een coalitieakkoord schreven, samen met de VVD verder moeten gaan praten.

Daarmee is de kortdurende impasse van eind vorige week ten einde. Toen zat de formatie muurvast. Na een weekend waarin partijleiders van D66, VVD, GroenLinks-PvdA, CDA en JA21 elkaar veelvuldig belden, is er een doorbraak. „Ik zie voldoende ruimte voor een volgende vervolgstap: dat D66, VVD en CDA samen verder aan de slag gaan”, zegt informateur Buma.

19:36

Een minderheidskabinet van D66, CDA en VVD lijkt dichterbij te komen. Na een weekend rondbellen door partijleiders zou een doorbraak in de vastgelopen formatie in zicht zijn. Informateur Sybrand Buma moet maandag de knoop doorhakken.

15:52

Na de euforie over het werkstuk van D66 en CDA volgt al snel de kater. Informateur Sybrand Buma zat vlak voor de deadline met lege handen. Ook na een groepsgesprek van twee uur op vrijdag hielden partijen vast aan voorkeuren en blokkades. Dit weekeinde hoopt Buma een doorbraak te forceren.

CDA-informateur Sybrand Buma wilde eerder nog niet van ‘een impasse’ spreken. Maar toch is dat precies waar de formatie in verkeert, nu de deadline van 9 december nadert. Dan moet informateur Sybrand Buma aan de Tweede Kamer melden welke partijen verdergaan met de coalitievorming. Vooralsnog beweegt niemand.

Na de presentatie van het tussenakkoord van D66 en CDA mogen alle partijleiders opnieuw langskomen bij informateur Buma. Grote partijen als VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 zijn donderdag pas aan de beurt, vandaag mogen eerst de kleintjes.

De kans dat partijen als Volt (1 zetel), SGP (3 zetels) of Partij voor de Dieren (3 zetels) in het kabinet komen is nihil, maar zeker voor het geval dat er uiteindelijk een minderheidskabinet zou worden gevormd, is hun visie op de plannen toch belangrijk. Bontenbal en Jetten spraken gisteren immers de wens uit voor een ‘zo breed mogelijke steun’ uit beide Kamers. Dat kan ook in de vorm van constructieve oppositie.

De leiders schroomden vandaag bij het formatiekwartier dan ook niet hun mening te geven over de ‘positieve agenda’ van D66 en CDA. Zo mist SGP-leider Chris Stoffer visie op voor hen belangrijke onderwerpen: medische ethiek, gezinnen en klassieke vrijheden. Jimmy Dijk van de SP vreest dat de rekening terecht komt bij de zorg en sociale zekerheid. 50Plus-voorman Jan Struijs baalt van de bezuinigingen op de ouderenzorg die D66 en CDA onderschrijven: ,,Het is een uitnodiging, maar geen liefdesbrief.”

Nagenoeg alle partijen die vandaag langs zijn gekomen pleitten voor een meerderheidskabinet. ,,Dan zijn de keuzes helder”, aldus Dijk (SP). Volt-leider Dassen noemt een meerderheidscoalitie ‘stabiel’.

Alleen Struijs ziet kansen in een minderheidskabinet, al helemaal als 50Plus daar geen deel van uitmaakt. ,,Dan heb je per onderwerp invloed. Dat is een veel gunstigere situatie voor ons.”

D66 en CDA willen de hypotheekrenteaftrek afbouwen, meer aso-azc’s en een kilometerheffing. Dat zijn enkele van de voorstellen uit het stuk waar ze veertien dagen over hebben onderhandeld. In het document staan voorstellen waar beoogde coalitiepartners als VVD en GroenLinks-PvdA niet voor warmlopen.

Lees verder:  D66 en CDA doen openingsbod in formatie: mes in hypotheekrenteaftrek, rekeningrijden en meer aso-azc’s

D66 en CDA zijn eruit. Na twee weken onderhandelen hebben Rob Jetten en Henri Bontenbal hun gezamenlijke agenda over migratie, veiligheid, economie, wonen en stikstof af. Ze hebben een aantal ‘grote knopen doorgehakt, we kunnen verrassen met onze keuzes’. Nu hopen ze dat andere partijen willen aanhaken.

Lees verder: Jetten en Bontenbal zijn eruit: ‘Aantal grote knopen doorgehakt’

Na overleg met beide fracties zijn Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) ervan verzekerd dat vandaag ‘de laatste puntjes op de i gezet kunnen worden’, en dat ze dus later vandaag hun ‘positieve agenda voor Nederland’ kunnen presenteren.

De agenda moet richting geven aan een volgende kabinetsfase, én andere partijen ertoe verleiden om met D66 en CDA in een kabinet te stappen. Volgens Jetten zal het document ‘verrassen met het aantal richtingen en keuzes die erin staan‘. Ook Bontenbal zegt dat moeilijke keuzes niet zijn ontweken: ,,Ik denk niet dat u verbaasd zal zijn, maar het is wel vrij gedetailleerd omdat ons ander verweten zou worden dat het te vaag zou zijn.”

Eind van de middag zou het document gepresenteerd worden, daarna heeft informateur Sybrand Buma nog tot volgende week dinsdag om in gesprek te gaan met andere partijen. ,,We hopen dat het inhoudelijke document de gesprekken makkelijker maakt“, aldus Bontenbal.

Beide partijen lijken steeds meer rekening houden met een minderheidskabinet. ,,Ik denk dat we open het proces in moeten”, zegt Jetten. ,,Een meerderheidskabinet is natuurlijk de Nederlandse traditie, maar dat vraagt ook wel meer dat alleen D66 en CDA.” De D66-leider wil dat Buma met alle partijleiders nu het gesprek aan gaan op wat voor manier ze op basis van het opgestelde document een bijdrage kunnen leveren. Bontenbal vindt het belangrijk om ‘over grenzen van coalitie en oppositie heen te kijken’, zegt hij.

Informateur Sybrand Buma denkt dat D66 en CDA er snel uit kunnen zijn, zei hij bij zijn vertrek uit de Tweede Kamer maandagavond. ,,We zijn inderdaad al heel ver”, aldus Buma. ,,Het precieze wanneer kan ik niet zeggen, maar het is vandaag wel heel voorspoedig gegaan.” Wel waarschuwt Buma nog: ,,The devil is in the details.“

Buma ‘durft nu bijna wel te zeggen’ dat hij vrijwel zeker deze week nog fractievoorzitters van andere partijen gaat spreken om te zien of zij het document ook als basis kunnen zien voor een nieuw kabinet. Eerder stelden de formerende partijen dat dat alleen gedaan zou worden als de ‘positieve agenda’ van D66 en CDA rond is.

De sfeer aan tafel is ‘heel goed’, voegt de informateur nog toe. Of die goede band een nieuwe gesprekspartner kan afschrikken? ,,De twee heren zijn er zo ontzettend van doordrongen dat er nog anderen bij komen, dat je daarmee dan een net zo goede relatie moet hebben als de twee onderling.”

D66 en CDA spreken maandagavond nog verder in het Johan de Witthuis in het centrum van Den Haag.

Vervroegde Tweede Kamerverkiezingen kunnen sneller na de val van een kabinet worden gehouden dan nu het geval is. De voorbereidingsperiode is nu ongeveer vijf maanden, en dat kan worden verkort naar drie maanden, mits bijvoorbeeld gemeenten en politieke partijen zorgen dat zij altijd klaarstaan voor verkiezingen. Dat schrijft de Kiesraad in een advies.

Na de val van het kabinet-Schoof begin juni duurde het tot 29 oktober voordat kiezers naar de stembus konden om een nieuwe Tweede Kamer te kiezen. Een Kamermeerderheid vond dat te lang duren en riep het kabinet op te laten onderzoeken of het sneller kan.

Ja, is het antwoord, maar dan moet er bijvoorbeeld wel minder rekening worden gehouden met vakanties. De Kiesraad adviseert om de verkiezingen zelf buiten de vakanties te houden, maar de voorbereiding kan wel in vakantieperiodes plaatsvinden. Dat vraagt dan wel om investeringen in voldoende beschikbaarheid van mensen.

‘Over een paar dagen’ kunnen D66 en CDA al klaar zijn met het schrijven van hun ‘positieve agenda voor Nederland’, zeggen partijleider Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) voorafgaand aan de formatiegesprekken maandagochtend. In principe hadden de twee middenpartijen tot dinsdag 9 december om het document af te maken, maar de heren zijn optimistisch.

Jetten spreekt van een ‘lange dag om samen nog aan de teksten te werken’. ,,Maar ik hoop dat we daarna ook wel zicht hebben op wanneer we het dan kunnen gaan afronden.” Bontenbal ziet nog veel ‘geel gearceerde stukken‘, maar dat aantal wordt wel ‘per gesprek kleiner’. ,,Ik ben een optimist, maar ik weet ook dat dit soort dingen lang kunnen duren. We hebben nog een paar dagen nodig denk ik.”

Jetten hoopt dat informateur Sybrand Buma deze week dan ook nog kan gebruiken om andere partijen te spreken over wat ze van de plannen van D66 en CDA vinden. ,,In welke vorm dat is, dat is aan de informateur zelf.”

Buma leek afgelopen vrijdag nog te impliceren dat hij een kabinet met VVD én GroenLinks-PvdA zelf inmiddels ook heeft uitgesloten, maar later op de dag rectificeerde hij dat. Ook Jetten is nog hoopvol: ,,Er is nog helemaal niemand afgevallen.”

Bontenbal ziet de VVD ‘vrij hard aan de blokkade vasthouden’. ,,Ik heb in het verleden gezegd dat ik het niet goed vind als partijen allerlei blokkades neerleggen of breekpunten formuleren. tegelijkertijd heb je ook te maken met een feit dat een partij dat wel doet, en je moet door.”

Jetten en Bontenbal spreken elkaar vandaag eerst in het formatiegebied in de Tweede Kamer, en verhuizen in de avond naar het Johan de Witthuis in het centrum van Den Haag.

De onderhandelaars van D66 en CDA praten maandag onder leiding van informateur Sybrand Buma verder over de formatie. De twee partijen hebben nog ruim een week om samen een document op te stellen dat kan dienen als basis voor de rest van de kabinetsformatie. Op 9 december moet het af zijn, wat volgens de partijen zeker gaat lukken.

De gesprekken beginnen maandagochtend in het Tweede Kamergebouw. Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) gaan in de avond met hun secondanten eten in Den Haag. Dat deden ze de afgelopen twee maandagen ook.

Vrijdag was er na de gesprekken verwarring over een uitspraak van informateur Buma. Hij zei eerst dat een kabinet met de VVD en GroenLinks-PvdA geen optie meer is. Later verduidelijkte hij dat hij doelde op de blokkade van de VVD richting de linkse partij en dat er geen nieuwe ontwikkelingen waren.

Voordat de gesprekken echt beginnen, belt CDA’er Buma nog met de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau Karen van Oudenhoven.