LIVE formatie | Hans Wijers (D66) en Syband Buma (CDA) moeten als informateurs volgende formatiefase begeleiden

Joost Eerdmans van JA21 sluit een coalitie met GroenLinks-PvdA uit. ,,Nee, daar kun je een streep doorheen zetten”, zei de partijleider in een reportage van Nieuwsuur. Tegen verkenner Wouter Koolmees (D66) had hij nog gezegd geen enkele partij bij voorbaat uit te sluiten.

Het was al niet erg waarschijnlijk dat GroenLinks-PvdA en JA21 samen in een coalitie zouden belanden, gezien de fundamentele ideologische verschillen. Op migratie heeft JA21 bijvoorbeeld standpunten die GroenLinks-PvdA veel te ver vindt gaan.

Toch noemde D66-leider Rob Jetten in een gesprek met Koolmees de mogelijkheid van een coalitie van zijn partij, JA21, GroenLinks-PvdA, CDA en ChristenUnie. Dat neemt niet weg dat Jetten een duidelijke voorkeur heeft voor een samenwerking tussen D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA.

Oud-CDA-leider Sybrand Buma wordt informateur namens het CDA. Dat bevestigen ingewijden rond de partijtop. Buma is al jaren burgemeester van Leeuwarden en was partijleider van 2012 tot 2019. Hij vertrok van het Binnenhof om burgemeester te worden.

Buma heeft veel ervaring met kabinetsformaties. Tijdens de Catshuis-onderhandelingen in 2012 was Buma de secondant van CDA-leider Maxime Verhagen tijdens de gesprekken met de VVD en de PVV.

In 2017 onderhandelde Buma met VVD, D66 en ChristenUnie over de vorming van een nieuwe coalitie.

Oud-minister Hans Wijers gaat voor D66 als informateur aan de slag, bevestigen Haagse bronnen na berichtgeving door de NOS. Van het CDA wordt waarschijnlijk vandaag de eigen kandidaat-informateur bekend. Wijers (74) was eerder president-commissaris van de ING,  en minister van Economische Zaken in het kabinet-Kok I.

Op advies van verkenner Koolmees gaan Jetten en Bontenbal een soort eerste versie van een regeerakkoord schrijven om de formatie vlot te trekken.

D66 en het CDA willen donderdag na het debat over de kabinetsformatie twee informateurs voordragen, van elke partij één. Dat stellen Haagse bronnen rondom de formatie. Namen zijn nog niet bekend.

De informateurs moeten de komende drie weken inhoudelijke gesprekken tussen D66 en het CDA gaan begeleiden. Zij moeten eerst gaan praten over stikstof, het woningtekort, het ondernemingsklimaat, asiel en migratie, internationale veiligheid en het begrotingsbeleid. Later in de formatie kunnen partijen als GroenLinks-PvdA, de VVD of JA21 aanhaken.

Het komt vaker voor dat twee informateurs proberen een coalitie te smeden. Tijdens de formatie van het kabinet-Rutte IV werkte Koolmees als informateur samen met Johan Remkes (VVD). Ook tijdens de formatie van het vorige kabinet leidden twee informateurs, Elbert Dijkgraaf en Richard van Zwol, de formatiegesprekken.

Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) moeten het de komende weken eens worden over plannen rond migratie, wonen en veiligheid. Als CDA en D66 op één lijn komen, hoopt verkenner Wouter Koolmees dat andere partijen alsnog willen meepraten over een nieuw kabinet. De VVD staat voorlopig buitenspel in deze fase. Tijd moet zijn werk gaan doen, daarom deze noodgreep van Koolmees. 

„Ik hoop dat D66 en CDA samen tot een positieve agenda voor Nederland kunnen komen. Ik stel voor dat deze twee partijen het doen omdat zij zelf geen blokkades opwerpen en allebei zelf niet geblokkeerd worden door anderen”, meldde verkenner Wouter Koolmees dinsdagavond in de Tweede Kamer. „Zij kunnen vanuit het politieke centrum opereren, hebben zetels gewonnen.”

Uiterlijk 9 december moet dit compromis-akkoord klaar zijn. Daarna is het aan de andere partijen om de teksten te beoordelen. De VVD wordt veelgenoemd als waarschijnlijke coalitiepartner, maar is in deze ronde niet aangewezen om mee te schrijven, omdat het anders direct één politieke kant op wijst. „Dan stuit je te snel op blokkades”, aldus Koolmees.

D66-leider Rob Jetten begrijpt de noodgreep van verkenner Wouter Koolmees, om eerst D66 en CDA aan het werk te zetten. ,,Die tussenfase zal niet al te lang moeten duren”, zei Jetten op vragen van journalisten in de Tweede Kamer. ,,Een paar weken uiterlijk. Daarna moeten we daar snel mee aan de slag, dan hopen we op basis van de inhoud snel andere partijen te laten aanhaken.”

Deze tussenfase is nodig om de coalitievorming verder te brengen. Allerlei partijen sluiten varianten uit, D66 en CDA worden daarom eerst samen aan het werk gezet door verkenner Koolmees.

De gedachte daarachter is: als dit ‘motorblok’ een inhoudelijk concept maakt, is het daarna mogelijk makkelijker om andere partijen te laten aanhaken. Als nu al de VVD van Yesilgöz daarbij moet aansluiten, werkt het niet, vreest Jetten: ,,Als je drie partijen bij elkaar zet, kom je al snel bij vier of vijf partijen met al hun blokkades. Ik wist op 29 oktober twee dingen: mooi dat D66 zo’n resultaat heeft én: het wordt lastig een coalitie te vormen.”

CDA-leider Henri Bontenbal wil niks zeggen over de verkenning zolang Koolmees formeel niks bekend heeft gemaakt.

Dinsdagavond 19:00 uur biedt verkenner Wouter Koolmees zijn verslag aan de Tweede Kamer aan. In dat verslag zal Koolmees dus adviseren om de tandem Jetten-Bontenbal alvast aan een coalitieplan te laten schrijven. Als de Tweede Kamer daarmee akkoord gaat in het debat van komende donderdag, dan kan die fase van start.

Om onder de dreigende impasse in de verkenning uit te komen, broedt Wouter Koolmees op een ‘compacte start’ van de formatie. De verkenner overweegt om D66-leider Rob Jetten én CDA-leider Henri Bontenbal de opdracht te geven om eerst samen een concepttekst op papier te zetten. Op deze manier kan de volgende fase ten minste inhoudelijk van start, eventueel kunnen andere partijen dan later alsnog meepraten. Een ingewijde noemt deze optie – na publicatie door De Telegraaf – ‘niet ondenkbaar’.

Koolmees moet een list verzinnen, nu de lievelingscoalities en blokkades per partij zozeer afwijken dat er geen zicht is op een meerderheidscoalitie.

D66 werkt liever samen met GL-PvdA in plaats van Ja21. De VVD wil absoluut niet onderhandelen met links.

Wel duidelijk is dat in vrijwel iedere logische coalitie-optie D66 en CDA samen zullen moeten werken. Als Jetten en Bontenbal het eens kunnen worden over de kern van een conceptakkoord, dan kunnen daarna alsnog partijleiders als Yesilgöz, Eerdmans en Klaver meepraten en aanhaken.

Jetten (D66) zei na afloop dat hij denkt dat verkenner Koolmees ‘een weg zal weten te vinden’.

Rob Jetten (D66) is ook naar de verkenner voor een tweede gesprek. Hij houdt de moed erin. ,,We zijn nog maar 1,5 week bezig, er zijn nog volop mogelijkheden volgens mij. Er zijn veel wegen die naar Rome leiden.”
Hij merkte nog op: ,,Ik denk dat we nu moeten werken aan het onderlinge vertrouwen, ook als partijen niet in een coalitie komen, zul je moeten samenwerken in beide Kamers. Mijn inzet blijft om toe te werken naar een meerderheidskabinet.”

VVD-leider Dilan Yesilgöz ging ook naar de verkenner voor een tweede afspraak, maar of dat nieuwe inzichten opleverde? ,,Nee, voor mij niet.”

Zij houdt vast aan haar voorkeur voor een kabinet van D66, VVD, CDA en JA21. ,,Ik denk dat we voor kerst een nieuw kabinet kunnen hebben, want we kunnen aan de slag met een centrumrechts kabinet.”

Het gesprek leverde haar weinig op, zei ze. ,,Ik heb geen nieuwe geluiden gehoord. Het is aan de verkenner om de puzzel op te lossen.”

Na afloop van zijn gesprek zei Henri Bontenbal (CDA) dat hij nog steeds voelt voor álle denkbare combinaties, behalve die met de PVV. Bontenbal voelt wel voor de variant van D66, VVD, CDA en JA21, maar D66 wil dat ‘liever niet’. Bontenbal wilde D66 niet bekritiseren. Wel zei hij: ,,Er wordt niet heel veel snelheid gemaakt nu. Maar dat ligt niet aan mij. Ik denk wat ik nu doe in het belang van Nederland is. Ik wil graag naar een inhoudelijke fase. Ik denk dat dat kan.”

Henri Bontenbal (CDA) schoof vanmorgen -op zijn verjaardag- nog eens aan voor een vervolggesprek met verkenner Koolmees: ,,Het probleem ligt niet bij mij.” Bij wie wel? ,,Nou, niet bij het CDA. De verkenner moet maar kijken bij wie wel. Ik denk dat de verkenner  nog wat vragen heeft, daar gaan we het over hebben.”

Verkenner Wouter Koolmees spreekt maandag met Henri Bontenbal (CDA), Dilan Yesilgöz (VVD), Rob Jetten (D66) en senaatsvoorzitter Mei Li Vos. Het is gebruikelijk om de voorzitter van de Eerste Kamer te spreken, licht een woordvoerder van de kabinetsformatie toe.

D66’er Koolmees werd dinsdag aangesteld als verkenner, met de opdracht om een week later verslag uit te brengen. Op woensdag en donderdag kwamen alle partijleiders van de aankomende Tweede Kamer bij hem langs. Vrijdag liet Koolmees eerst Jetten en JA21-voorman Joost Eerdmans langskomen, en vervolgens Yeşilgöz en GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver. Die twee koppels worden gezien als tegenpolen in mogelijke coalities.

Na afloop van de gesprekken vrijdag zei Koolmees dat de kans op een nieuw kabinet voor de kerst klein is. Hij zag nog blokkades en grote inhoudelijke verschillen, maar bleef hopen op een doorbraak.

Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA) zei voorafgaand aan zijn gesprek met Dilan Yesilgöz (VVD) dat hij ‘geen blokkades’ heeft om met haar een kabinet te gaan vormen. Maar de leider van de VVD denkt daar heel anders over. ,,Ik ga uit beleefdheid koffie drinken.”

Yesilgöz zei: ,,Ik heb er zin in, want ik heb altijd zin in goede koffie.” Gaat ze dus uit beleefdheid een kopje koffie drinken? ,,Ja, daar komt het wel op neer. We zeggen al maanden hetzelfde: de verschillen zijn te groot. Maar ik denk dat de verkenner het een keer van ons wilde horen. Als er een links kabinet komt, zullen wij daar niet in zitten. Voor een centrum-rechts kabinet zijn wij klaar.” Staat ze ervoor open om overgehaald te worden? ,,Nee.”

Na afloop sprak Klaver van een ‘goed gesprek’. ,,Maar ik had wel het idee dat niet voor alle partijen de campagne voorbij is.” Ofwel: de VVD staakt het verzet nog steeds niet. ,,Ik zou willen dat we de campagne achter ons laten, maar het is op zich goed om aan tafel te zitten met elkaar.”

Yesilgöz verwoordde het zo: ,,Ik sta helemaal niet in campagnestand. Maar ik heb de kiezer op basis van de inhoud iets beloofd, dan houd je je daar aan.”

Verkenner Wouter Koolmees zei na afloop dat hij ‘goede, nuttige gesprekken’ heeft gehad. ,,Alle opties staan voor mij nog open.” Maandag nodigt hij nog een keer partijen uit. ,,Ik ga veel nadenken en bellen.” Ziet hij nog perspectief? ,,Ik ben een optimistisch mens.”

Na afloop van zijn gesprek met Joost Eerdmans (JA21) sprak Rob Jetten (D66) van een ‘nuttig’ gesprek, maar hij zei nadrukkelijk: ,,De verkenner heeft lekker veel vragen gesteld, ook over de verschillen, die heel groot zijn. Maar het was een gesprek zonder er nog conclusies aan te verbinden.”

Verkenner Wouter Koolmees wil met de ‘duogesprekken’ partijen forceren om te kijken of er ruimte is om te gaan onderhandelen. Later vanmiddag zijn VVD en GroenLinks-PvdA samen aan de beurt. De VVD ziet een kabinet met GroenLinks-PvdA niet zitten, zoals D66 ‘liever niet’ met JA21 wil.

Eerdmans (JA21) zei na afloop dat er ‘geen blokkades zijn uitgesproken’. ,,Maar wel grote verschillen in de inhoud.” Tegelijk zei hij: ,,Er zijn op onderwerpen ook weer niet zoveel grote verschillen, dan zijn er best ook wel wat overeenkomsten.”

Hij houdt de moed erin. ,,Ik ben niet negatiever geworden over de mogelijkheid tot een centrum-rechts kabinet. Ik zie wel dat de puzzel lastig is.”

Verkenner Wouter Koolmees zet vandaag de fractieleiders van JA21 en D66 aan één tafel, net als die van VVD en GroenLinks-PvdA.

Joost Eerdmans van JA21 liet voorafgaand aan zijn gesprek met Rob Jetten (D66) weten dat hij het best ziet zitten om te gaan onderhandelen met D66. ,,Wij willen graag, ik ben er positief over. Er is geen blokkade, dat vind ik mooi. We zitten hier voor het land om zaken te kunnen doen. Ik denk dat de chemie tussen mij en Rob Jetten heel prima is.” Of het dan ook tot een kabinet komt? ,,Dat moeten we zien. Dit is een eerste verkenning. Als je onze programma’s ziet, zie je de verschillen wel. Bij klimaat, of asiel, daar lopen de paden nog wat uiteen. Maar ik zie ook overeenkomsten. Ik wil er mijn best voor doen.”

Rob Jetten was minder positief. ,,Ik zie op klimaat, Europa en stikstof héle grote verschillen. En mijn voorkeur gaat duidelijk uit naar een bredere coalitie”,  zei hij: doelend op een kabinet van D66, CDA, VVD en GroenLinks-PvdA. Hij merkte ook op dat JA21 asielzoekers wil ‘uitzetten naar landen waar de doodstraf weer wordt ingevoerd’.

Jetten lijkt dus vooral op zoek naar redenen om níet te hoeven onderhandelen tot een kabinet van D66, CDA, VVD en JA21.

Verkenner Wouter Koolmees wil met de ‘duogesprekken’ de partijen forceren om te kijken of er ruimte is om te gaan onderhandelen. Later vanmiddag zijn VVD en GroenLinks-PvdA samen aan de beurt.

Verkenner Koolmees gaat duogesprekken voeren

Verkenner Wouter Koolmees gaat ‘duogesprekken’ voeren. Hij zet de fractieleiders van JA21 en D66 vrijdag aan één tafel, net als die van VVD en GroenLinks-PvdA. De keuze maakt duidelijk: Koolmees wil forceren dat partijen ruimte bieden om samen te werken. De VVD wil niet met GroenLinks-PvdA, D66 heeft gezegd ‘liever niet’ met JA21 te gaan regeren. Koolmees wil daar dus helderheid over krijgen en wellicht zien of er toch nog ruimte is.

,,Ik hoor bijna unisono dat ze aan de slag willen met asielmigratie, stikstof, veiligheid, wonen, maar ik zie nog niet veel overeenstemming over welke samenstelling een kabinet zou moeten hebben.”

Forceert Koolmees dan niet té veel? ,,Ik heb maar weinig tijd gekregen van de Kamer, ik heb verder eigenlijk alleen maandag nog om gesprekken te voeren. Ik hoor partijen zeggen dat er onoverbrugbare verschillen zijn, maar ik vind het mijn taak om erachter te komen of dat ook écht zo is.

Laurens Dassen houdt met zijn partij Volt naar alle waarschijnlijkheid nog maar één zetel over en wil daarmee een ‘progressief kompas’ worden in de oppositie. Voorafgaand aan zijn gesprek met verkenner Wouter Koolmees (D66) zei hij te hopen op een ‘breed meerderheidskabinet’ van D66, VVD, CDA en GroenLinks-PvdA.

,,Waarbij we natuurlijk wel moeten oppassen dat het niet een zoutloos middenkabinet gaat worden. Want dat is weer de problemen vooruitschuiven. Dat hebben we inmiddels wel lang genoeg gezien”, waarschuwt Dassen.

50Plus zal zich als kleine partij bescheiden opstellen in de formatie, zei fractievoorzitter Jan Struijs voor zijn gesprek met verkenner Koolmees. Maar hij zegt ook dat de twee zetels waarmee 50Plus in de Tweede Kamer komt ‘belangrijke zetels’ kunnen zijn. Coalitiedeelname sluit hij ook niet uit

Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren wil het met verkenner Wouter Koolmees vooral hebben over de manier waarop partijen zich verhouden tot de democratische rechtsstaat. ,,Daar heeft de VVD behoorlijk wat huiswerk te doen”, zei Ouwehand voordat ze met de D66-verkenner in gesprek ging.

Met welke partijen ze een coalitie voor zich ziet, leek voor Ouwehand minder belangrijk. ,,Volgens mij moet je het probleem helder op tafel hebben voordat je als een soort sportverslaggeving gaat kijken wie met wie zou kunnen.”